نسبی گرایی در مفهوم عدالت

✍محمود بابااوغلی
یک پرسش؛
آیا مفهوم عدالت تابع شرایط زمانی و مکانی ست؟ یا نه؛ از تعریفی جهانشمول برخوردار است؟
بررسی پاسخ این پرسش در وهله اول، نیازمند تعریف مفهوم عدالت همگانی است. عدالت یک مفهوم نسبی و تابع الگوهای فرهنگی است. زمانی تحصیل و وارد شدن در مشاغل دیوانی مختص طبقات اشراف بود. و ابن مساله مبتنی بود بر رتبه بندی طبقات اجتماعی بر اساس خون و نسب و پایگاه اجتماعی افراد. داستان درخواست کفشگری از انوشیروان برای تحصیل فرزندش و ورود وی به شغل دیوانی در قبال پرداخت چندین بار شتر زر را که حتما همگی شنیده اید و خودداری انوشیروان از پذیرش آن درخواست با این دلیل که در آن صورت شیطان روح او را تسخیر خواهد نمود.و اگر می پذیرفت، به پیروزی او در جنگ با رومی ها کمک فراوان می کرد. و ابن در حالی است که تاریخ از او به عنوان انوشیروان عادل یاد کرده است. و او فکر می کرد که حفظ این نظم اجتماعی مبتنی بر تمایز طبقاتی، خود عین عدالت است.
ولی یک نکته را هم نباید از نظر دور داشت. و آن همگرایی فرهنگ ها و تقریب ذهنی بشر از مفهوم عدالت بر اساس ارزش های مشترک جهانی است، که رشد تفکرات فلسفی و ابزارهای رسانه ای در جهان امروز بوجود آورده است. و چنین نگرش اشتراکی به حقوق طبیعی انسان، مرزهای قبیلگی و طبقاتی را در جغرافیای جهانی در می نوردد و افکار و اندیشه ها و باورهای مذهبی مبتنی بر درجه بندی انسان ها را، یکی پس از دیگری از گردونه رقابت، خارج می سازد. به بیان دیگر، هر باوری که نتواند خود را با نیازهای در حال تغییر بشر همراه و همساز نماید؛ محکوم به شکست است.
مساله ی دیگر این که؛ ذات بشر بر دوگانه ی خیر و شر مبتنی است. رنج و لذت دو نیروی بسیار قدرتمند در شکل دهی روابط و مناسبات اجتماعی محسوب می شوند. انسان به خودی خود، تسلیم قالب های اجتماعی موجود در حوزه تعریف سنتی از عدالت نمی شود. شما نمی توانید با نصیحت و توصیه های اخلاقی افراد را دعوت به احتراز از زیاده خواهی نمایید. بلکه، سیستم ساختاری بسیار پیچیده و کارآمدی نیز لازم است که به تحقق آرزوهای جامعه در خصوص عدالت اجتماعی جامه عمل بپوشاند.
و نکته پایانی این که؛ بر اساس تضادهای درونی جامعه و خصلت های دوگانه افراد انسانی در چگونگی نگرش آنها به فرصت ها و امکانات زندگی؛ رسیدن به عدالت اجتماعی کامل چندان میسر نخواهد بود.این مساله مانند قضیه حد در ریاضی است. همان طور که برای تعیین مساحت دایره، مجموع مساحت های مثلث های درون آن را محاسبه می کنیم و هر بار با کوچکتر کردن مساحت ها سعی می کنیم به مساحت واقعی دایره نزدیک شویم ولی هیچ وقت مجموع مساحت مثلث ها با مساحت دایره یکی نمی شود و فقط به مساحت واقعی نزدیک می شود؛ در اینجا نیز؛ همین طور است. عدالت اجتماعی کامل، هیچ وقت در جهان محقق نخواهد شد.بلکه روی به بهتر شدن خواهد آورد.
البته در اینجا منظور تحقق عدالت در تمامی زمینه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن است.
(با توجه به این تعریف از عدالت که می گوید؛ قرار گرفتن هر چیز و یا هر کس در جایگاه واقعی خودش.)
ناگفته نماند؛ که بر اساس نوع نگرش مکاتب جامعه شناسی و فلسفی به مفهوم عدالت؛ باز هم ما در مسیرهای متفاوتی از درک معنایی آن قرار می گیریم. مثلا نظریه کشمکش، مفهوم عدالت را طوری تعریف می کند که در تضاد کامل با مکتب کارکردگرایی است. و در هر دوی این مکاتب، نوع نگرش به مفهوم عدالت و ابزارهای های نیل به آن، از تفاوت ماهوی برخوردار است.
#بابااوغلی_محمود
#عدالت